دنباله دار ها

یک دنباله دار پرنور، در ظاهر قرص نورانی بزرگی است مانند ماه که بیشتر اوقات به هنگام روزهم دیده می شود ، با دنباله ای به طول صدها کیلومتر، و مانند یک سیاره بر بیضی کشیده ای برگرد خورشید می گردد.

اما در واقع ستاره ی دنباله دار اجتماعی کروی شکل از تعداد زیادی سنگ است که چون به خورشید نزدیک می شود گرم می شود و نور ساطع می کند و قسمتی از آن به غبار و گاز تبدیل می شود که دنباله دار را ترک می گوید و دنباله را پدید می آورد.

هر بار که ستاره ی دنباله داری از نزدیکی خورشید عبور می کند، قسمتی از جرم آن به مصرف دنباله می رسد که مانند دود در فضا بر باد می رود.

پس از چند ده یا یکصد بار گذشتن حضیض، تمام مواد فرار و فروزنده ی آن تمام می شود و ستاره ی دنباله دار توده ای می شود از شهابدارها که در فضا حرکت می کند و گه گاه بر زمین رگباری از شخانه می بارد.

دنباله دارها با اجرام دیگر منظومه ی شمسی تفاوت بسیار دارند: آنها از حیث اندازه، جرم، چگالی و رفتار منحصر به فرداند. طول یک ستاره ی دنباله دار نمونه تقریبا 150 میلیون کیلومتر است و ممکن است به 800 میلیون کیلومتر هم برسد.

عرض و ضخامت یک ستاره ی دنباله دار ارقامی بزرگ اند.150000 کیلومتر رقم عددی هریک از این ابعاد است. جرم آن بی تناسب کوچک است، به قدری کم است که حتی اگر برخوردی نزدیک با کوچکترین قمر پیدا کند، اختلالی در حرکت آن پدید نمی آورد، جرم یک ستاره ی دنباله دار بزرگ در حدود یک میلیونم جرم زمین برآورد شده است.

حجم بزرگ و جرم کوچک به معنی چگالی متوسط بسیار کم، شاید در حدود یک میلیونم چگالی هوا در سطح دریا است.(ستاره های دنباله دار را چنین تعریف کرده اند:((نزدیک ترین وضعی که یک چیز می تواند به هیچ چیز داشته باشد در عین حال چیزی به شمار آید))).

این چگالی کم یک علل شفاف بودن دنباله دار است و به طوری که ستاره ها را می توان از ورای آن دید.

یک ستاره ی دنباله دار با وجود چگالی کم و جرم اندکش، اگر مرئی باشد، جسمی با هیبت است. از حیث روشنی ممکن است شانه به شانه ی زهره بساید، طول آن ممکن است نیمی از آسمان را از سمت الراس تا افق فراگیرد.

بدون شک ابعاد وسیع برخی از ستاره های دنباله دار همراه با تلالو شایان توجه شان مایه ی بسیاری از خرافاتی است که در تاریخ به ظهور آنها نسبت داده شده است. تصور می شود که ظهور یک ستاره ی دنباله دار پرنور علامت((نحس وخشم آسمان، و منادی جنگ و قحطی و نشانه ی سقوط پادشاهان و از هم پاشیدن امپراطوری هاست)) بروز ناگهانی آنان نیز به این افسانه بیشتر پروبال داده است.

در واقع شمار ستارگان دنباله دار پرنوری که ثبت شده بسیار محدود است.

به طور متوسط یک یا دو ستاره ی دنباله دار در هر عمر. آخرین ستاره ی دنباله داربزرگ که در1882 پدیدار شد در حدود نه ماه قابل رصد بود و چندین هفته هم به وضوح تمام مرئی بود. در قرن بیستم تا اواخر آن، هیچ ستاره ی دنباله دار واقعا بر جسته ای ظاهر نشد.

دو ستاره ی دنباله داری که در 1910 ظاهر شد(یکی بازگشت ستاره ی دنباله دارهالی و دیگری ستاره ی دنباله دار(1910) و ستاره ی دنباله دار خیلی جنوبی(دسامبر1947) فقط نسبتا بزرگ بودند.

1-    یک هسته ی کاملا کوچک و پرنور.

2-    یک توده ابر مانند موسوم به گیسو که هسته را احاطه می کند.

3-    یک دنباله که گویی از گیسو جاری شده است. دنباله همیشه بسیار کم نور تر از راس ستاره ی دنباله دار است، هر چند که مرز کاملا مشخصی آنها را از هم جدا نمی کند.

یک دنباله دار در ابتدا مجموعه ی منجمدی از گاز و گرد وغبار است، به گونه ای مثل (یک بهمن کثیف). ولی، با نزدیک شدن به خورشید، یخ های لایه ی خارجی دنباله دار بخار می شود و ابری یا گیسوانی در اطراف هسته ی دنباله دار تشکیل می گردد. (بهمن کثیف) اولیه سرانجام هسته ی دنباله دار را تشکیل می دهد که به علت وجود گیسوان اطرافش، از چشم ما پنهان است. با نزدیک تر شدن دنباله دار به خورشید، انرژی خورشید به مواد گیسوان اثر می کند و گرد و غبار و گاز را به سمت دور از هسته((می وزاند)) تا یک یا چند دنباله را تشکیل دهند. این دنباله به وسیله ی نیروی مهار نشده ای انرژی خورشیدی که آنها را در جهت مقابل می راند، تولید می شوند. دنباله دار به یک انگشت فوق العاده بزرگ کیهانی می ماند که به سمت خورشید اشاره می کند.

ضمن آن که دنباله دار به سمت قسمت های بیرونی منظومه ی شمسی بر می گردد، فاصله اش از خورشید بیشتر و در نتیجه آثار انرژی خورشید کمتر و کمتر می شود. دنباله و سپس گیسوان ناپدید می شوند و فقط هسته ی یخی بر جا می ماند تا به تنهای به سفرش ادامه دهد که یا به ابراوات برگردد یا چنانچه در جاذبه ی یکی از سیارات اصلی گرفتار شود، در مداری بسیار کوچک قرار بگیرد. در این صورت ممکن است یکی از دنباله دارهایی باشد که ما به طور منظم در آسمان می بینیم.

1-    مدارهای بیضوی

از 625 ستاره ی دنباله داری که در میانه ی دهه ی1970 شناخته شده بود، در حدود250 تا مدارهای بیضی شکل کشیده ای داشتند، معروف ترین این ها ستاره ی دنباله دار هالی است. ادموند هالی(1742-1665) معاصر سرایزک نیوتون، نخستین کسی بود که ستاره ی دنباله دار1682را همان دنباله داری دانست که76و151 سال قبل مشاهده شده بود. اوزنده نماند تا تحقق پیش بینی هایش را ببیند. اما ستاره ی دنباله دار در اوریل1759 پدیدار شد و تا کنون سه دیدار قبلی را سر وقت انجام داده است. این دنباله داربار دیگر در 2062 خواهد بود.

2-    مدارهای دیگر:

مسیر یک ستاره ی دنباله دار می تواند اختیار کند. حصول اطمینان از نوع مسیری که یک ستاره ی دنباله دار می پیماید، بسیار مهم است. دنباله دارهایی که بر مدارهای بیضوی حرکت می کنند کرارا به حضیض خورشیدی خود باز می گردند، دنباله دارهایی که بریکی از دو مدار دیگر حرکت می کنند فقط یک بار به چشم ناظر زمینی پدیدار می شوند، پس از یک گردش 180 درجه به دور خورشید، منظومه ی شمسی را برای همیشه ترک می کنند.

در بسیاری از موارد مدار دنباله دارها به علت نزدیک شدن به یکی از سیارات بزرگ، تغییر می کند. در نتیجه دوره ی تناوب بعضی کوتاه تر و بعضی دیگر نیز درازتر می شود. مدار دنباله دارهای دیگر هم از بیضی به سهمی یا هذلولی تبدیل می شود. و این از این قرار بود که ستاره ی دنباله دار بروکس در سال1886 از 88000 کیلومتری مشتری گذشت و دوره ی تناوبش از بیست و نه سال به اندکی بیش از هفت سال تغییر کرد.

مدار 250 ستاره ی دنباله دار را می دانیم بیضوی است و کاملا در داخل منظومه ی شمسی قرار دارند- اوج خورشیدی(دورترین نقطه از خورشید) بیش از نیمی از آنها نزدیک مدار مشتری است. این ها را((خانواده ی دنباله دارهای مشتری)) می خوانند. دنباله دارهای دیگر که اوج هایشان نزدیک زحل، اورانوس و نپتون است به خانواده های سیارات نظیر موسوم اند. در واقع اگر زاویه های میل مداری در نظر گرفته شود، این دنباله دارهای معلق به زحل، اورانوس و نپتون، نزدیک تر به مشتری می گذرند تا به هر یک از سه سیاره ی دیگر.

رصد دنباله دارها:

بسیاری از دنباله دارها را ستاره شناسان آماتور کشف کرده اند، هر چند که جستجو برای اجرام و دنباله دارهایی که در آینده بار دیگر ظاهر خواهند شد، به صبر بسیاری نیاز دارد. بخش رصدی بعضی از سازمان ها راهنمایی های در اختیار جستوگران آتی دنباله دارها می گذارند. مدارهای بسیاری از دنباله دارها کاملا شناخته شده اند و ظهور  دوباره ی آنها می تواند از مدتها قبل پیش بینی شود. نشریات و سازمانهای متعددی جزئیات ظهور دوباره ی دنباله دارهای آینده را تهیه می کنند.

دنباله دارها معمولا با تلسکوپ به صورت تکه های محوی از نور به نظر می رسند و باید دقت کنید که آنچه را که می بینید، یک سحابی یا شیء دیگری در آسمان نباشد. اگر دنباله داری در سراسر یک یا دو شب رصد شود، حرکت آن در زمینه ی ستاره های آن  را لو خواهد داد. تلسکوپ هایی که از میدان وسیع یا دوربین های دوچشمی خوب برخوردارند، ممکن است چزئیات دنباله ی دنباله دارها را نشان دهد. شکل دنباله حتی از یک شب به شب دیگر نیز اغلب به صورت قابل ملاحظه ای تغییر می کند. با درشت نمایهای بیشتر، جزئیات سر(هسته ی ) دنبله دار را هم معمولا می توان دید. شکل ظاهری دنباله دارها ممکن است با تغییر فاصله ی آنها از خورشید تغییر کند.

برخی از ستاره های دنباله دار گه گاه بر اثر پریشیدگی ستاره ها نزدیک به درون منطقه ی منظومه شمسی پرتاب می شود و توقف خود در منظومه ی شمسی را به عنوان دنباله دارهای دراز دوره ای که مدارهای بیضی شکل کشیده ای را می پیمایند، آغاز می کنند. در طول مدت اقامت اینان در منظومه ی شمسی، هم مدار و هم محتوای آنها ممکن است به مقدار زیاد تغییر کند.

مدار یک ستاره ی دنباله دار در برخورد نزدیک با سیارات بزرگ تغییر می کند. این برخوردها ممکن است اوج خورشیدی دنباله دار را از هزاران واحد نجومی به فاصله ای به کوچکی ده واحد نجومی از خورشید تغییر دهد و نیز دوره ی تناوب آن از صدها سال به کسر کوچکی از این مدت کاهش یابد.

یک دنباله دار ممکن است در حین عبور از حضیض خورشیدی یا هنگامی که از نزدیکی سیارات بزرگ می گذرد به دو یا چند پاره شود. علت این چند پاره شدن، کشنده های شدیدی است که در این عبورهای نزدیک پدید می آید.

عمر یک ستاره ی دنباله دار حتی اگر چند پاره نشود، محدود به چند بار گذشتن از حضیض خورشیدی است. در اواخر عمر، دنباله دار همه ی گازهای فرار خود را از دست داده است. بقایای آن مدار عادی ستاره دنباله دار را خواهد پیمود و گه گاه با جو زمین مواجه خواهد شد و رگبارهایی از شخانه را نثار زمین خواهد کرد.