بارش شهابی

اختر شناسان بارش های شهابی را با روش های مختلفی همچون رصد مرئی ، رادیویی با تصویربرداری ویدئویی و حتی با تلسکوپ ( در برخی از بارش های کم شمار ) بررسی می کنند.

با این روش ها ، تا کنون بیش از  ۵۰  بارش شهابی بررسی شده است. یکی از رایج ترین و کم هزینه ترین روش ها، رصد مرئی است ، یعنی تماشای مستقیم شهاب ها که به یکی از علاقه مندی های اصلی منجمان آماتور امروز تبدیل شده است. بررسی بارش های شهابی از اوایل قرن نوزدهم میلادی و به ویژه پس از ظهور با شکوه بارش شهابی اسدی در سال ۱۸۳۳ میلادی جنبه ی علمی به خود گرفت و در دو قرن  گذشته نتایج رصد های آن در مجلات مختلفی به چاپ رسیده است. نخستین پرسش منجمان آماتور برای آغاز رصد بارش های شهابی این است که چه چیز هایی را باید رصد کنیم؟ چگونه رصد کنیم و رصد هایمان را ثبت کنیم ؟ پاسخ این پرسش وابسته به هدف از رصد بارش شهابی است. گاهی رصدگر با وجود آنکه دلباخته ی زیبایی های آسمان شب است اما فقط به منظور تماشای این پدیده چشم به آسمان دوخته است . او از دیدن هر تیر شهاب لذتی بی اندازه می برد . اما رصدگر دیگری قصد دارد در کنار این شوق زیبا ، کار علمی انجام دهد . در این حالت باید در ثبت مواردی از بارش شهابی کوشش کند تا گزارش او کاربرد علمی داشته باشد .

هر شهابی که در آسمان ظاهر می شود ، دارای مشخصاتی است که لازم است ابتدا با آنها آشنا شویم :  

  قدر :

شهاب ها هم مانند ستاره ها درخشندگی متفاوتی دارند که با مقیاس قدر بیان می شود.قدر شهاب بیانگر مقدار روشنایی آن در هنگام اوج درخشش است. قدر شهاب را به کمک مقایسه ی درخشندگی اش با ستاره ها می توان تعیین کرد که البته این کار تقریبی است و با تمرین و تجربه می توان دقت آن را بالا برد. البته ارتفاع ظهور شهاب و در نتیجه اثر جو زمین موجب افت درخشندگی شهاب می شود. در صورتی که ارتفاع شهاب بیش از  ۶۵ درجه از افق باشد، این اثر محسوس نیست. ولی در ارتفاع ۴۵ تا ۶۵  این افت نورانیت به اندازه ی نیم واحد قدر است و با کاهش ارتفاع شهاب در آسمان این اثر بیشتر می شودبه طوری که افت درخشندگی در ارتفاع حدود ۱۵ درجه به ۳ واحد قدر می رسدکه باید به نوعی در ثبت اطلاعات در نظر گرفته وتصحیح شود.

  طول رد:

برخی از شهاب ها رد بلند و برخی دیگر ردی کوتاه دارند . طول ظاهری مسیری که یک شهاب طی می کند طول رد گفته شده و بر حسب درجه بیان می شود. برای اندازه گیری این کمیت می توانید از همان مقیاس های رایج زاویه سنجی استفاده کنید . اگر رصد گری رد یک شهاب را در جهت معکوس ادامه دهد به کانون ختم می شود.

  رنگ:

شهاب ها رنگ های مختلفی دارند . وقتی جسم سازنده ی شهاب ( شهابواره ) وارد جو می شود ، با برخورد به مولکول های گاز می سوزد و گرمای آن موجب یونیزه شدن گازهای اطراف می شود . رنگ شهاب نشان دهنده ی رنگ عنصری است که بیش از همه یونیزه شده است . به عنوان مثال رنگ سبز نشان دهنده ی اکسیژن جو ، رنگ آبی مربوط به نیتروژن جو و رنگ زرد مربوط به سدیم موجود در شهابواره است . اگر هم سرعت شهاب بسیار زیاد باشد معمولا" به رنگ سفید دیده می شود.

  مدت دوام:

درخشش شهاب ها نا پایدار است و به سرعت خاموش می شوند. شما فقط می توانید شهاب ها را بر حسب مدت دوامشان به چند دسته سریع ، متوسط و کند تقسیم کنید . البته به کمک روشی در عکاسی از شهاب ها می توان مدت دوام آن ها را تعیین کرد. روش کار به این صورت است که پنکه ای کوچک را در جلوی عدسی دوربین عکاسی نصب می کنیم و عکاسی بلند مدت را آغاز می کنیم. به دلیل حرکت متناوب پره ی پنکه از جلوی دریچه ی دوربین در صورتی که شهابی از میدان دید دوربین بگذرد، تصویر شهاب درآن یک خط پیوسته نخواهد بود و تصویر منقطع است. با شمارش تعداد برش های رد شهاب و آگاهی از تعداد دور موتور پنکه در ثانیه می توان مدت دوام شهاب را تعیین کرد.

  دود:

 بعضی از شهاب ها پس از خاموشی ، از خود در آسمان رد دود مانندی به جا می گذارند. دود آذر گوی ها ، یعنی شهاب های پرنورتر از سیاره زهره تا چند دقیقه در آسمان دیده می شود. اما سرانجام بر اثر جابه جایی لایه های جوی ، پخش و ناپدید می شود .

شهاب های یک بارش حتی در فاصله ی بیش از۵۰ درجه ای کانون هم ظاهر می شوند. اگر رصد گری بخواهد به همه ی این پارامترها توجه کند و مشخصات شهاب ها را هم تخمین بزند و یادداشت کند ، با مشکل مواجه می شود. اما ناراحت نباشید، با یک رصد گروهی و تقسیم کارها می توانید به تمامی این نکات توجه کنید و یک گزارش کامل به دست آورید. یا آنکه به صورت فردی رصد کنید و فقط بخشی از آسمان را  زیر نظر بگیرید و سپس ZHR  را برای سراسر آسمان تخمین بزنید. در بارش های شهابی که تعداد شهاب ها به بیش از  چند صد عدد در ساعت می رسد (  مثل بارش اسدی در سال های اخیر ) دیگر فرصتی برای ثبت تمام مشخصات شهاب ها نیست . در چنین شرایطی مهمترین مشخصه ها مثل تعداد شهاب های بارش مورد نظر در بازه های زمانی مختلف و وضعیت رصدی آسمان (  مثل حد قدر و در صد ابری بودن آسمان ) ثبت می شوند.

          آغاز رصد

نخستین کار پیدا کردن یک مکان مناسب است . این مکان باید تاریک و با افقی نسبتا" باز باشد . هر چه آسمان تاریکتر باشد ، شهاب های بیشتری خواهید دید . حتما" لباس گرم ، زیرانداز ، چراغ قوه بزرگ و کوچک ، دفترچه یادداشت ، ساعت و دیگر ضروریات رصد را به همراه داشته باشید . قبل از شروع رصد با استفاده از ستاره ها در مورد تخمین قدر و طول رد شهاب ها تمرین کنید . بسته به تعداد افراد گروهتان آسمان را به چند بخش تقسیم کنید . سعی کنید این بخش ها وجه اشتراکی با یکدیگر نداشته باشند . به عنوان مثال می توان آسمان را به چهار ناحیه تقسیم کرد، بطوریکه نسبت به کانون بارش تقارن داشته باشد. برای هر بخش آسمان دو نفر را در نظر بگیرید ، یکی برای رصد و یک نفر هم  مأمور ثبت مشخصات شهاب ها . رصد را از زمانی شروع کنید که ارتفاع کانون بارش حداقل ۱۵  درجه باشد . کل شب رصد هایتان را به بازه هایی زمانی تقسیم کنید . مدت هر بازه به تعداد شهاب ها بستگی دارد . مثلا" می توانید بازه ها را ۳۰ دقیقه ای انتخاب کنید و در صورت افزایش شهاب ها به ۱۵ دقیقه کاهش دهید و اگر با طوفانی از شهاب ها در آسمان روبه رو شدید ، باز هم بازه ها را کوتاه تر کنید، مثلا"  ۵  دقیقه . چرا که پس از رصد باید سرعت ساعتی سمت الراسی را برای هر رصد گر و در هر بازه زمانی محاسبه کنید ، با کوتاه کردن بازه های زمانی، دقت را بالا می برید .

 وظایف رصد گران

در رصد گروهی بارش شهابی ، هر یک از افراد گروه وظیفه و کار متفاوتی دارند :

1-تعیین حد قدر محدوده رصدی خود . نرخ شهاب ها تابع حساسی از حد قدر است . اگر ماه در آسمان نباشد . حد قدر آسمان طی نیمه شب چندان تغییر نمی کند . سعی کنید در هر یک یا دو ساعت یک بار حد قدر را تعیین کنید .

2-تشخیص آنکه شهاب ها مربوط به یک بارش است یا پراکنده است . با داشتن  اطلاعاتی از بارش های فعال در آن شب نوع بارش را تعیین کنید.(جدول ۱ )به عنوان مثال در شب ۲۱و۲۲ مرداد هم بارش برساوشی فعال است و هم دلتا-دلوی جنوبی و شمالی و هم آنکه ممکن است شهاب های پراکنده دیده شوند .

3- تخمین و اعلام مشخصات شهاب : مهمترین مشخصه ، قدر شهاب است . برای شروع کار ، تقریب یک قدر کافی است . مشخصه بعدی طول رد است . دقت ۵  درجه برای این مورد کفایت می کند و دقت بالاتر با توجه به توانایی چشم انسان غیر عملی به نظر می رسد . رنگ شهاب را هم تا حدودی می توان  تعیین کرد.

     4-تعیین زمان مفید رصد در هر بازه : ممکن است در هر بازه رصدی ، تمام دقایق آن مفید نباشد . در این صورت با کم کردن تقریبی زمان تلف شده ، زمان مفید را تعیین واعلام کنید.

   وظایف نویسنده ها

     1-ثبت مشخصات اولیه مثل تاریخ ، بازه رصدی ، نام مکان رصد ، نام رصدگر ، حد قدر و . . . در جدول های از پیش تعیین شده .

     2-ثبت مشخصات شهاب ( نوع بارش یا پراکنده ، قدر ، طول رد ، رنگ و  . . . ) به همراه شماره در جدول . بهتر است از نوشتن واژه ها و حروف اضافی خودداری کنید و فقط حرف اول واژه ها را بنویسید.

3 - تعیین تقریبی درصد ابری بودن محدوده رصدی و ارتفاع کانون بارش در ابتدا و انتها ی بازه رصدی . البته با آگاهی قبلی از مختصات کانون بارش و مختصات جغرافیایی محل رصد می توان ارتفاع کانون را محاسبه کرد .

4-ثبت زمان مفید در پایان هر بازه رصدی

تکمیل کننده موارد یاد شده در بالا ، ثبت مسیر شهاب ها در نقشه آسمان است . در این روش رصدگر بعد از تخمین و اعلام مشخصات شهاب ، مسیر رد آن را در نقشه آسمان با کشیدن خطی مشخص می کند و پس از دریافت شماره شهاب از نویسنده ، شماره آن را در کنار مسیر می نویسد . این کار باعث هدر رفتن وقت می شود و به همین دلیل می توان این کار را فقط برای شهاب های بارش اصلی انجام داد . فایده رسم شهاب ها در این است که در تجزیه و تحلیل داده ها می توان توزیعی از پراکندگی شهاب ها به دست آورد. در تمام مدت رصد ، هر کسی باید محدوده خودش را رصد کند. اگر با مشکل نفرات مواجه هستید ، می توانید برای هر دو رصد گر از یک نویسنده استفاده کنید . البته به شرط آنکه داده های هر رصد گر مجزا نوشته شود . استفاده از ضبط صوت ( واکمن ) در بارش های بزرگ می تواند خیلی موثر باشد . اگر هم فکر می کنید حجم کار ها زیاد است ، می توانید موارد را کم کنید و فقط به شمارش و تخمین قدر شهاب ها اکتفا کنید .

اگر انفرادی رصد می کنید ، باید خودتان هم اطلاعات را ثبت کنید و زمان تلف شده ی بیشتری خواهید داشت . از آنجا که شعاع موثر میدان دید یک رصد گر مرئی حدود ۵۰ درجه است . بنا بر این بخشی از آسمان را می توانید رصد کنید . بررسی های آماری نشان می دهند که بیشترین تعداد شهاب ها در فاصله ی ۳۵ درجه ای کانون ظاهر می شوند . بنابر این مرکز دید خود را در حدود ۳۵  درجه ای  کانون به طرف سمت الرﺃس قرار دهید . در این صورت اقبال شما بیشتر خواهد بود .

این نکته را در نظر بگیرید که تمام این روش ها ، پیشنهادی است . شما باید قادر باشید که با توجه به تعداد افراد ، توانایی ها و امکانات خود برنا مه ی منظم و انعطاف پذیری طراحی کنید . مسلما" پس از پایان چنین رصد پر کاری از یک فعالیت گروهی لذت خواهید برد .

                                         روش رادیویی در شمارش شهابها

هرشهابی با شیرجه به درون جو زمین ردی پر تلاطم از گازهای یونیده باقی می گذارد. این ردیونیده درمسیرش خطوط منظم میدان مغناطیسی زمین را آشفته می کند . با ترکیب مجدد گازهای یونیده، میدان مغناطیسی دوباره آرام می شود. حرکت شتابدار ذرات باردار در میدان مغناطیسی، امواج رادیویی تولید می کند که بسامد این امواج در محدوده باند VLF  ( 3 هرتز تا 30 کیلو هرتز ) است. بنابراین با استفاده از گیرنده VLF می توان این امواج را دریافت کرد.

برای کسب اطلاعات بیشتر درباره شنیدن شهابهابه سایت زیر مراجعه نمایید:

 http://cph-theory.persiangig.ir/1262-rasaderadioei.htm